احداث سردخانه، توسعه بسته‌بندی و ورود به حوزه فرآوری خرما، مسیر تازه‌ای برای افزایش ارزش افزوده محصول نخل‌داران آبادان ایجاد کرده است؛ مسیری که با مشارکت کشاورزان و حمایت بنیاد علوی دنبال می‌شود و هدف آن کاهش وابستگی به فروش فوری محصول و واسطه‌هاست.
گروه رفاه اجتماعی خبرگزاری فارس؛ در نخلستان‌های آبادان، برداشت خرما سال‌ها با دغدغه‌ای تکراری همراه بود؛ نخل‌داران پس از یک سال تلاش، برای جلوگیری از افت کیفیت محصول ناچار بودند خرمای خود را با قیمت پایین و در مدت کوتاهی به فروش برسانند. نبود امکانات مناسب نگهداری، به‌ویژه برای خرمای برحی، فرصت برنامه‌ریزی برای عرضه محصول در زمان مناسب را از بسیاری از تولیدکنندگان می‌گرفت.
اکنون با توسعه زیرساخت‌های نگهداری، بسته‌بندی و فرآوری، بخشی از نخل‌داران آبادانی در تلاش‌اند نقش بیشتری در زنجیره ارزش خرما بر عهده بگیرند؛ از نگهداری محصول پس از برداشت تا عرضه مستقیم، ایجاد برند تجاری و تولید فرآورده‌های جدید.
حسین مسکین‌زاده، مجری طرح توانمندسازی بنیاد علوی در جنوب خوزستان، در گفت‌وگو با خبرنگار فارس با اشاره به آغاز فعالیت این طرح از حدود سه سال پیش گفت که اقدامات آن در شهرستان‌های آبادان، خرمشهر، ماهشهر، رامشیر و بهبهان دنبال شده است و آبادان به‌عنوان پایلوت اصلی انتخاب شده است.
به گفته او، بررسی‌های اولیه نشان داد که شماری از باغداران با وجود تولید خرمای باکیفیت، از امکانات کافی برای نگهداری و بسته‌بندی محصول برخوردار نیستند. این مشکل در مورد خرمای برحی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا نبود شرایط مناسب نگهداری می‌تواند به افت سریع کیفیت محصول منجر شود.
در چنین شرایطی، فروش فوری به واسطه‌ها به یکی از گزینه‌های ناگزیر باغداران تبدیل می‌شد؛ روشی که فرصت نگهداری و عرضه مناسب را محدود می‌کرد و بخش قابل‌توجهی از ظرفیت اقتصادی خرما را در محل تولید بلااستفاده می‌گذاشت.
سردخانه در نخلستان؛ راهکاری برای مدیریت زمان فروش
یکی از محورهای اصلی طرح توانمندسازی، ایجاد امکانات نگهداری خرما در نزدیکی محل تولید بوده است. این اقدام با مشارکت کشاورزان و تأمین بخشی از سرمایه موردنیاز از سوی آنان و مجریان طرح دنبال شده است.
مسکین‌زاده توضیح داد که سردخانه‌هایی با ظرفیت‌های ۲۰، ۳۰ و ۴۰ تن در داخل باغ‌ها احداث شده‌اند تا باغداران بتوانند پس از برداشت، محصول خود را پاک‌سازی و بسته‌بندی کنند و در شرایط مناسب نگه دارند.
با فراهم‌شدن این امکان، کشاورزان می‌توانند زمان عرضه خرما را بهتر مدیریت کنند و به‌جای فروش تمام محصول در فصل برداشت، متناسب با شرایط بازار برای عرضه آن تصمیم بگیرند.
این زیرساخت‌ها همچنین زمینه برنامه‌ریزی برای بسته‌بندی، فروش مستقیم و توسعه فعالیت‌های اقتصادی مرتبط با خرما را فراهم کرده‌اند؛ اقداماتی که می‌توانند وابستگی تولیدکنندگان به فروش خام محصول را کاهش دهند.
از فروش فله‌ای تا برندسازی و فرآوری خرما
در شیوه سنتی فروش، بخش قابل‌توجهی از خرمای تولیدشده از طریق واسطه‌ها و به‌صورت خام به بازارهای دیگر منتقل می‌شد. در این فرایند، فرصت محدودی برای فرآوری، بسته‌بندی اختصاصی و ایجاد ارزش افزوده در محل تولید وجود داشت.
اکنون برخی باغداران آبادانی علاوه بر نگهداری محصول، به حوزه بسته‌بندی و برندسازی وارد شده‌اند. شماری از آن‌ها محصولات خود را در فضای مجازی عرضه می‌کنند، سفارش‌ها را از طریق پست می‌فرستند و حتی برای فروش مستقیم، مغازه راه‌اندازی کرده‌اند.
این تغییر به معنای تلاش برای در اختیار گرفتن بخش بیشتری از فرایند فروش است؛ از معرفی محصول با نام تجاری مشخص تا ارتباط مستقیم با مشتری و کاهش وابستگی به واسطه‌ها.
فرآوری خرما نیز مسیر دیگری است که برخی تولیدکنندگان دنبال می‌کنند. به گفته مجری طرح، تعدادی از باغداران با تولید محصولاتی مانند کلوچه خرمایی، به دنبال تنوع‌بخشی به فرآورده‌های خرمایی و ایجاد فرصت‌های تازه کسب‌وکار هستند.
به این ترتیب، خرما برای بخشی از تولیدکنندگان از محصولی صرفاً فصلی فراتر رفته و به ماده اولیه‌ای برای توسعه فعالیت‌های اقتصادی تبدیل شده است؛ فعالیت‌هایی که می‌توانند دامنه کار باغدار را از برداشت محصول به مراحل بعدی تولید و عرضه گسترش دهند.
احداث ۲۶ سردخانه در آبادان
گسترش زیرساخت‌های نگهداری، یکی از نشانه‌های پیشرفت این تجربه در آبادان عنوان شده است. مسکین‌زاده گفت از سال گذشته تاکنون، در یکی از روستاهای هدف ۱۵ سردخانه احداث شده و شمار سردخانه‌های ایجادشده در شهرستان آبادان به ۲۶ واحد رسیده است.
به گفته او، مشاهده نتایج این اقدامات، کشاورزان روستاهای دیگر را نیز به ایجاد زیرساخت‌های مشابه ترغیب کرده است. در برخی موارد، باغداران با اتکا به تجربه‌های موجود و بدون ورود مستقیم مجریان طرح، خود برای احداث سردخانه اقدام کرده‌اند.
ظرفیت مجموع این سردخانه‌ها در اطلاعات اولیه مصاحبه بین ۹۰۰ تا ۱۵۰۰ تن برآورد شده است؛ بااین‌حال، رقم دقیق به تأیید نهایی نیاز دارد و تا پیش از راستی‌آزمایی، نمی‌توان آن را آمار قطعی ظرفیت نگهداری خرما در آبادان دانست.
گسترش سردخانه‌ها می‌تواند علاوه بر کمک به حفظ کیفیت محصول، امکان برنامه‌ریزی بهتر برای فروش و حرکت به سمت روش‌های جدید عرضه را افزایش دهد.
اشتغال فصلی در کنار بسته‌بندی و فرآوری
توسعه فعالیت‌های مرتبط با خرما، زمینه اشتغال نیروی کار را نیز در فصل برداشت فراهم کرده است. به گفته مسکین‌زاده، برخی باغداران در این دوره حدود ۳۰ تا ۴۰ کارگر برای پاک‌سازی و آماده‌سازی خرما به کار می‌گیرند.
این موضوع نشان می‌دهد فعالیت‌های مرتبط با خرما، از آماده‌سازی محصول تا بسته‌بندی و فرآوری، ظرفیت ایجاد فرصت‌های شغلی در مناطق تولیدکننده را دارند. توسعه این فعالیت‌ها می‌تواند زمینه گسترش کسب‌وکارهای محلی را نیز فراهم کند.
بااین‌حال، آمار اعلام‌شده مربوط به نیروی کار مورد استفاده برخی باغداران در فصل برداشت است و نمی‌توان آن را معادل تعداد مشاغل پایدار ایجادشده در طول سال دانست. ارزیابی دقیق‌تر آثار اقتصادی طرح، به اطلاعات تکمیلی درباره میزان اشتغال، تغییر درآمد باغداران و حجم محصولات فرآوری‌شده نیاز دارد.
از نخلستان‌های آبادان تا بازار عراق
بازاریابی و دسترسی به بازارهای مقصد نیز از موضوعات مطرح‌شده در این طرح است. به گفته مجری طرح، در گذشته بخشی از خرمای تولیدی از طریق واسطه‌ها به بازارهای دیگر، از جمله بازارهای خارجی، منتقل می‌شد و در بسیاری از موارد به‌صورت خام به فروش می‌رسید.
اکنون برخی تولیدکنندگان، در کنار توسعه بسته‌بندی و فروش مستقیم، با بازار عراق نیز ارتباط تجاری دارند. این روند می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای عرضه محصولات فرآوری‌شده و دارای بسته‌بندی اختصاصی ایجاد کند؛ هرچند ارزیابی میزان اثرگذاری آن به اطلاعات دقیق‌تری درباره حجم صادرات، درآمد حاصل و سهم محصولات فرآوری‌شده نیاز دارد.
آنچه در تجربه نخل‌داران آبادانی اهمیت دارد، تلاش برای افزایش سهم تولیدکننده از ارزش نهایی محصول است؛ هدفی که از طریق بهبود شرایط نگهداری، کاهش فشار فروش فوری، توسعه بسته‌بندی، برندسازی و فرآوری دنبال می‌شود.
