ایران در سالهای اخیر با توسعه فناوری سلولدرمانی و پزشکی بازساختی، به جمع کشورهایی پیوسته است که توانایی تولید و استفاده از این فناوری پیشرفته را دارند؛ حوزهای که کاربردهای آن از درمان برخی سرطانها تا ترمیم بافتهای آسیبدیده و بیماریهای ژنتیکی گسترش یافته است.
سلولهای بنیادی، سلولهایی تمایزنیافته هستند که توانایی تبدیل شدن به انواع مختلف سلولهای بدن را دارند. همین ویژگی باعث شده این سلولها به یکی از محورهای مهم تحقیقات پزشکی نوین تبدیل شوند و در برخی درمانها برای جایگزینی یا ترمیم بافتهای آسیبدیده مورد استفاده قرار گیرند.
از پیوند مغز استخوان تا سلولدرمانی
مسیر توسعه سلولدرمانی به چند دهه تحقیق و تجربه علمی بازمیگردد. یکی از نقاط مهم این مسیر، استفاده از پیوند مغز استخوان برای درمان بیماران مبتلا به سرطان خون بود؛ روشی که بعدها زمینه توسعه گستردهتر درمانهای مبتنی بر سلولهای بنیادی را فراهم کرد.
با پیشرفت تحقیقات، دانشمندان روشهای مختلفی برای کشت، تکثیر و هدایت سلولهای بنیادی به سمت سلولهای موردنظر توسعه دادند. این پیشرفتها موجب شد کاربردهای سلولدرمانی از بیماریهای خونی فراتر رود و حوزههایی مانند ترمیم بافت، نقصهای ایمنی، سوختگیهای شدید و برخی بیماریهای ژنتیکی را نیز دربرگیرد.
سلولدرمانی؛ فناوری پیشرفته با چالشهای جدی
توسعه سلولدرمانی تنها به تحقیقات آزمایشگاهی محدود نمیشود و نیازمند زیرساختهای تخصصی، تجهیزات پیشرفته و نظارت دقیق است. کنترل نحوه رشد و تمایز سلولها اهمیت زیادی دارد، زیرا در صورت کنترلنشدن فرآیند تکثیر، احتمال بروز عوارضی مانند تشکیل تومور وجود دارد.
در برخی انواع پیوند سلولی نیز ممکن است سلولهای ایمنی اهداکننده، بافتهای بدن گیرنده را بیگانه تشخیص داده و به آنها حمله کنند. به همین دلیل، استفاده ایمن از این فناوری نیازمند استانداردهای دقیق علمی و پزشکی است.
ایران و توسعه پزشکی بازساختی
ایران نیز طی سالهای گذشته در حوزه سلولدرمانی و پزشکی بازساختی سرمایهگذاری علمی و فناورانه داشته است. بر اساس اطلاعات مطرحشده در این گزارش، تولید ۱۸ محصول در حوزه پزشکی بازساختی موجب شده جایگاه ایران در رتبهبندی جهانی این حوزه از رتبه ۱۲ به رتبه پنجم ارتقا پیدا کند.
این دستاورد نشان میدهد فعالیتهای ایران در این زمینه از مرحله پژوهشهای آزمایشگاهی عبور کرده و به توسعه محصولات و کاربردهای پزشکی رسیده است.
فناوری سلولدرمانی و اهمیت راهبردی آن
سلولدرمانی از جمله فناوریهایی است که توسعه آن علاوه بر جنبههای درمانی، به زیرساختهای علمی، اقتصادی و فناورانه کشورها نیز وابسته است. تولید داخلی تجهیزات، محصولات و دانش تخصصی در این حوزه میتواند وابستگی به منابع خارجی را کاهش دهد و ظرفیت کشور را برای توسعه درمانهای پیشرفته افزایش دهد.
مسیر طیشده از نخستین تجربههای پیوند مغز استخوان تا فناوریهای امروزی سلولدرمانی نشان میدهد این حوزه در چند دهه گذشته تحول قابل توجهی داشته است. ایران نیز با توسعه ظرفیتهای علمی و تولیدی خود تلاش کرده بخشی از این فناوری را در داخل کشور بومیسازی و به کاربردهای پزشکی نزدیک کند.
