گزارشهایی درباره استفاده ۷۵ درصدی کاربران ایرانی از فیلترشکن، بار دیگر بحث درباره میزان فراگیری ابزارهای دور زدن فیلترینگ را داغ کرده است؛ با این حال، کارشناسان تأکید دارند که برای تفسیر دقیق این آمار باید میان «داشتن فیلترشکن» و «استفاده مؤثر و مستمر از آن» تفاوت قائل شد.
به گزارش گروه علم و پیشرفت خبرگزاری فارس، «دیتاک»، مجموعه فعال در حوزه پایش و تحلیل دادههای شبکههای اجتماعی، در گزارشی با عنوان «رفتار کاربران ایرانی در سایه جنگ و قطعی اینترنت»، رفتار کاربران در اینستاگرام و دیگر سکوهای اجتماعی را بررسی کرده و بخشی از این گزارش به میزان استفاده از فیلترشکن اختصاص دارد.
بر اساس این گزارش، از هر چهار کاربر ایرانی، سه نفر معادل ۷۵ درصد از فیلترشکن استفاده میکنند؛ آماری که بازتاب گستردهای داشته و تصویری از فراگیری استفاده از فیلترشکن در میان کاربران ایرانی ارائه کرده است.
با این حال، کارشناسان معتقدند برای برداشت دقیق از چنین آماری، صرف اعلام تعداد افرادی که فیلترشکن دارند یا از آن استفاده میکنند کافی نیست و باید شاخصهایی مانند دفعات استفاده، مدت زمان استفاده و سهم کاربران اینترنت از کل جمعیت نیز مورد توجه قرار گیرد.
تفاوت کاربران اینترنت با کل جمعیت
محمدمهدی حبیبی، کارشناس فضای مجازی، با تأکید بر ضرورت دقت در نحوه ارائه آمارهای مربوط به فیلترشکن معتقد است مسئله اصلی لزوماً درست یا غلط بودن اصل آمار نیست، بلکه نوع تفسیر و نحوه ارائه آن است.
وی درباره آمارهایی که از وجود فیلترشکن در میان ۸۰، ۸۶ یا ۹۰ درصد مردم حکایت دارد، گفت این اعداد لزوماً غلط نیستند، اما نحوه بیان آنها میتواند باعث برداشت نادرست شود.
حبیبی با استناد به آمار پژوهشگاه مرکز ملی فضای مجازی در مهرماه ۱۴۰۴ توضیح داد که حدود ۲۲.۸ درصد مردم اساساً از اینترنت استفاده نمیکنند. بنابراین، در تحلیل آمار فیلترشکن باید میان «کل جمعیت» و «کاربران اینترنت» تفاوت قائل شد.
به گفته این کارشناس، اگر عنوان شود که ۸۶ درصد فیلترشکن دارند، نمیتوان بدون ارائه توضیحات بیشتر، این رقم را معادل ۸۶ درصد کل جمعیت کشور دانست.
داشتن فیلترشکن به معنای استفاده دائمی نیست
یکی دیگر از نکات مهم در تحلیل این آمار، تفاوت میان نصب یا داشتن فیلترشکن و استفاده مستمر از آن است.
حبیبی توضیح داد ممکن است کاربری فیلترشکن روی تلفن همراه خود داشته باشد، اما تنها برای دسترسی به یک سرویس خاص، مانند چتجیپیتی یا جمینای، روزانه و برای مدت کوتاهی آن را فعال کند و در باقی مواقع فیلترشکن خاموش باشد.
بر همین اساس، به اعتقاد این کارشناس، شاخص مهمتر از تعداد افرادی که فیلترشکن دارند، میزان و الگوی استفاده از آن است؛ چراکه ممکن است فیلترینگ باعث کاهش استفاده از یک سکوی فیلترشده شود، حتی اگر کاربر همچنان فیلترشکن روی تلفن همراه خود داشته باشد.
فیلترینگ چگونه رفتار کاربران را تغییر میدهد؟
حبیبی برای توضیح این تفاوت مثالی مطرح کرد: ممکن است فردی پیش از فیلترینگ روزانه هفت ساعت از یک سکو استفاده میکرد، اما پس از فیلترینگ و دشوار شدن دسترسی، میزان استفاده او به یک ساعت کاهش پیدا کند.
در هر دو حالت، این فرد همچنان فیلترشکن دارد؛ اما نمیتوان نتیجه گرفت که فیلترینگ هیچ تأثیری بر رفتار او نداشته است.
از این منظر، «داشتن فیلترشکن» با «عبور مؤثر از فیلترینگ» یکسان نیست و این تفاوت باید هنگام تحلیل آمار مربوط به استفاده از فیلترشکن مورد توجه قرار گیرد.
مدیریت فضای مجازی فراتر از فیلترینگ
این کارشناس تأکید دارد که توجه به تفاوت میان شاخصهای آماری به معنای تأیید یا رد فیلترینگ نیست، بلکه هدف آن ارائه تصویری دقیقتر و مبتنی بر شواهد از رفتار کاربران است.
از سوی دیگر، مدیریت فضای مجازی نیز نباید صرفاً به فیلترینگ محدود شود و در کنار آن، توسعه سکوهای بومی، همکاری با سکوهای بینالمللی قانونپذیر و فراهم کردن دسترسی به برخی سکوهای خارجی از مسیرهای امن و ضابطهمند نیز میتواند مورد توجه قرار گیرد.
