وقتی جنگ پایان یابد، نخستین وظیفهٔ اقتصادی ایران بازسازی به معنای محدود کلمه نخواهد بود. این خواهد بود که دست از تلقی تابآوری اقتصادی بهمثابهٔ توان تحمل انزوا بردارد.
تحریمها کشور را به بداههپردازی آموختهاند: یافتن خریداران جایگزین، هدایت تجارت از راه واسطهها، جیرهبندی ارز خارجی و در جریان نگه داشتن واردات ضروری. اینها ممکن است اقتصادی را در بحران سرِپا نگه دارد. اما سرمایهگذاری، قیمتهای پیشبینیپذیر یا رقابت مولدی را که برای بهبود لازم است نمیآفریند.
اولویت باید ثبات اقتصاد کلان باشد. با تورمی که پیشاپیش در سطوح کمرشکن است و ارزی که زیر فشار پیوسته قرار دارد، تهران باید کسری بودجه را کاهش دهد، تأمین مالی پولی را مهار کند و سیاست ارزی را باورپذیرتر سازد. وقتی قیمتها و ریال تندتر از سیاست حرکت میکنند، خانوارها نمیتوانند برنامهریزی کنند، کسبوکارها نمیتوانند سرمایهگذاری کنند و دستمزدها نمیتوانند معنای خود را حفظ کنند.
دوم، ایران باید بهجای توزیع منابع کمیاب از مجاری دارای پیوند سیاسی، از ظرفیت تولیدی محافظت کند. برق، آب، حملونقل، مخابرات و تولیدکنندگان کوچک برای بهبود مهمتر از پروژههای نمادیناند. نظامی شفاف و قاعدهمند برای واردات، مجوزها و اعتبار، برای اشتغال بیش از لایهای دیگر از کنترلهای اضطراری کارساز خواهد بود.
اما اصلاح داخلی بهتنهایی نمیتواند بر قید تحریمها چیره شود. ایران به راهبردی دیپلماتیک نیاز دارد که هدفش بازگشایی تجارت مشروع، پیوندهای بانکی و مجاری سرمایهگذاری باشد. نکته این نیست که فرض کنیم تحریمها بهسرعت ناپدید میشوند. نکته این است که آنقدر پیشبینیپذیری پدید آید که صادرکنندگان، شرکای خارجی و ایرانیان خارج از کشور بتوانند سرمایه بگذارند بی آنکه بترسند هر معاملهای بانکناپذیر شود.
درآمد نفتی ضروری خواهد ماند، بهویژه پس از درگیریای که کشتیرانی از تنگهٔ هرمز را مختل کرد. اما نباید به برنامهٔ بهبود بدل شود. مزیت پایدارتر ایران در جمعیت تحصیلکرده، پایهٔ صنعتی و موقعیتش میان بازارهای بزرگ منطقهای است. این داراییها میتوانند از صادرات در صنعت، خدمات، لجستیک و فناوری پشتیبانی کنند، اما تنها اگر دولت به شرکتها اجازهٔ دسترسی به سرمایه، تجهیزات، داده و مشتری بدهد.
جنگ شاید استدلال اقتصادی برای خوداتکایی را نیرومندتر جلوه داده باشد. درس دشوارتر این است که هیچ کشوری با فقیرتر، کمارتباطتر و وابستهتر شدن به دورزدنهای مبهم، حاکمیت به دست نمیآورد. بهبود ایران به تبدیل بقا به زندگی اقتصادی عادی بستگی خواهد داشت.
