دانشگاههای بریتانیایی چگونه در سکوت آموزش عالی امارات را بازتعریف میکنند و دانشجویان ایرانی چه جایگاهی در این میان دارند
— کافی است در «دبی نالج پارک» یا «شهرک بینالمللی دانشگاهی دبی» قدم بزنید تا بهسرعت متوجه شوید که آموزش عالی در امارات دیگر یک پدیده صرفاً محلی نیست. نامهایی که بر ساختمانها نقش بستهاند، بیشتر به نقشهای از مراکز دانشگاهی جهان شباهت دارند؛ لندن، ادینبرو و بیرمنگام که به خلیج فارس منتقل شدهاند و برای نسل جدیدی از دانشجویان بازتعریف شدهاند.
در دو دهه گذشته، دانشگاههای بریتانیایی بهطور پیوسته حضور خود را در امارات از طریق پردیسهای بینالمللی گسترش دادهاند و این کشور را به یکی از متراکمترین مراکز آموزش عالی بینالمللی در جهان تبدیل کردهاند. بر اساس دادههای جهانی آموزش، کشورهای خلیج فارس، بهویژه امارات، میزبان یکی از بالاترین تمرکزهای پردیسهای بینالمللی دانشگاهی هستند و به دانشجویان امکان میدهند بدون ترک منطقه به مدارک دانشگاهی غربی دسترسی داشته باشند.
جذابیت این مدل روشن است. دانشجویان میتوانند مدرکی مورد تأیید بریتانیا دریافت کنند که اغلب با همان استانداردهای آموزشی دانشگاههای این کشور ارائه میشود، در حالی که از هزینههای بالاتر، موانع ویزا و فاصله جغرافیایی تحصیل در بریتانیا اجتناب میکنند.
این روند بیش از هر جای دیگری در دبی قابل مشاهده است؛ جایی که دانشگاههایی مانند دانشگاه میدلسکس دبی، دانشگاه هریوت-وات دبی و دانشگاه بیرمنگام دبی توانستهاند جمعیتهای دانشجویی بزرگ و چندملیتی را جذب کنند. تنها دانشگاه میدلسکس بیش از هفت هزار دانشجو از بیش از ۱۲۰ ملیت مختلف دارد؛ موضوعی که نشان میدهد این مدل تا چه اندازه بینالمللی شده است.
این پردیسها به معنای سنتی کلمه شعبههای فرعی نیستند. آنها بهعنوان بخشهایی کاملاً یکپارچه از دانشگاههای مادر فعالیت میکنند؛ مدارکشان تحت نظام آموزشی بریتانیا اعتبارسنجی میشود و برنامههای درسی آنها با پردیسهای اصلی هماهنگ است. دانشگاه هریوت-وات که از نخستین دانشگاههای بریتانیایی حاضر در دبی بود، از اولین مؤسساتی محسوب میشود که در مناطق آزاد آموزشی دبی مستقر شد و رشتههایی در حوزه مهندسی، کسبوکار و فناوری را متناسب با نیازهای بازار منطقه ارائه داد.
اما آنچه در سالهای اخیر تغییر کرده، تنها تعداد پردیسها نیست؛ بلکه نوع دانشجویانی است که این دانشگاهها جذب میکنند.
برای بسیاری از دانشجویان، انتخاب دبی بهجای لندن یک تصمیم عملی است. شهریهها معمولاً پایینتر است، هزینههای زندگی قابل پیشبینیتر هستند و نزدیکی به کشورهای خاورمیانه و جنوب آسیا روند مهاجرت تحصیلی را آسانتر میکند. اما برای گروهی دیگر، بهویژه دانشجویان ایرانی، این انتخاب جنبهای راهبردی دارد.
دسترسی مستقیم به آموزش بریتانیایی از ایران میتواند از نظر مالی، اداری و سیاسی پیچیده باشد. دبی راهحلی جایگزین ارائه میدهد. این شهر از نظر جغرافیایی نزدیک، از نظر فرهنگی آشنا و از نظر ارتباطات اقتصادی به ایران و بازارهای جهانی متصل است. تحصیل در یک دانشگاه بریتانیایی در امارات به دانشجویان این امکان را میدهد که ضمن دریافت مدرکی غربی، در شبکهای منطقهای باقی بمانند که مدیریت و استفاده از آن برایشان آسانتر است.
محمد کریمی، دانشجوی ۲۴ ساله ایرانی رشته کسبوکار در دانشگاه میدلسکس دبی، تصمیم خود را اینگونه توضیح میدهد: «لندن همیشه گزینه اول من بود، اما دبی منطقیتر به نظر میرسید. نزدیکتر است، گرفتن ویزا راحتتر است و در نهایت همان مدرک را دریافت میکنی. »
این دیدگاه در میان دیگر دانشجویان نیز دیده میشود. امیره احمد که از تهران به دبی آمده تا در رشته مهندسی تحصیل کند، میگوید جذابیت این مسیر تنها به آموزش محدود نمیشود. او میگوید: «بعد از فارغالتحصیلی وارد بازاری میشوی که شرکتها در آن بهدنبال نیرو هستند. لازم نیست همه چیز را از ابتدا شروع کنی. »
این پیوند میان آموزش و اشتغال بخش مهمی از راهبرد امارات محسوب میشود. این کشور تلاش کرده خود را هم بهعنوان مقصد تحصیلی و هم بهعنوان بازار کار معرفی کند و دانشجویان را تشویق کند پس از فارغالتحصیلی در بخشهایی مانند خدمات مالی، فناوری و املاک فعالیت کنند.
برای دانشگاههای بریتانیایی نیز این گسترش حضور کاملاً راهبردی است. ایجاد پردیس در امارات به آنها اجازه میدهد بدون اتکا صرف به مهاجرت دانشجویان به بریتانیا، به بازار روبهرشد دانشجویان بینالمللی دسترسی پیدا کنند. این روند هم منابع درآمدی آنها را متنوع میکند و هم حضور جهانیشان را در دورهای که رقابت برای جذب دانشجو شدت گرفته، تقویت میکند.
البته این رابطه خالی از پیچیدگی نیست. در سال ۲۰۲۴ گزارشهایی درباره تغییر سیاستهای بورسیههای دولتی امارات برای تحصیل در خارج از کشور منتشر شد؛ از جمله تغییراتی که بر تأمین مالی تحصیل در دانشگاههای بریتانیایی تأثیر میگذاشت و نشاندهنده بازنگریهای گستردهتر در سیاستهای آموزشی و سیاسی این کشور بود.
با وجود این تحولات، تقاضا برای آموزش بریتانیایی در امارات همچنان قوی باقی مانده است. اگر تغییری رخ داده باشد، بیشتر به سمت بومیتر شدن این تقاضا بوده است. بهجای آنکه دانشجویان به بریتانیا سفر کنند، اکنون بریتانیا به منطقه آمده است.
برای خانوادههای ایرانی، این مدل مزیتی مهم دارد: انعطافپذیری. دانشجویان میتوانند به خانه نزدیکتر بمانند، ارتباطات منطقهای خود را حفظ کنند و در عین حال با مدرکی فارغالتحصیل شوند که در سطح بینالمللی اعتبار دارد. از این منظر، دبی تنها یک شهر نیست؛ بلکه پلی میان نظامهای آموزشی، اقتصادها و جوامعی است که در شرایط عادی ممکن است ارتباط مستقیمی با یکدیگر نداشته باشند.
با فرارسیدن غروب در مناطق دانشگاهی دبی، پردیسها پر از دانشجویانی با زبانها، لهجهها و آرزوهای متفاوت میشوند. دانشگاههای بریتانیایی در مرکز این منظره قرار دارند، اما دانشجویان پیرامون آنها داستانی گستردهتر را روایت میکنند.
این دیگر صرفاً جهانی شدن آموزش نیست.
این جابهجایی جغرافیایی آموزش است.
